Kult w Kościele Powszechnym
Biblijnym źródłem tytułu "Zwycięska" jest osobiste zwycięstwo Maryi nad złem, odniesione w pierwszej kolejności przez całkowicie wolny i zdecydowany wybór Bożego planu.
Etapami tego zwycięstwa są: Niepokalane Poczęcie, Zwiastowanie (Wcielenie Bożego Słowa), Misterium Paschy (Golgota, Wieczernik), Wniebowzięcie i chwała jako Królowa Nieba i Ziemi.
Następnie tytuł "Zwycięska" odnosi się do Jej macierzyńskiej roli względem każdego członka Mistycznego Ciała Jej Syna, Jezusa Chrystusa, polegającej najpierw na współuczestnictwie w dziele odkupienia rodzaju ludzkiego, dokonanego przez Chrystusa w Misterium Paschalnym, a następnie w realizacji "Testamentu z Krzyża", czyli wyprowadzenia ludzi z niewoli grzechu i doprowadzenia ich do wolności dzieci Bożych. Błogosławiona Dziewica, "wzięta do nieba, nie zaprzestała tego zbawczego zadania, lecz poprzez wielorakie swoje wstawiennictwo ustawicznie zjednuje nam dary zbawienia wiecznego" (Lumen Gentium, nr 62).
Po trzecie, w dziejach Kościoła (w historii zbawienia po Pięćdziesiątnicy) znane są różne nawrócenia i cuda, przypisywane szczególnemu działaniu czy wstawiennictwu Najświętszej Maryi Panny (jak np. głośne nawrócenie św. Alfonsa Ratisbonne). Stąd tytuł "Zwycięska" odnosi się do zwycięstw nad błędami i herezjami, dokonanymi przez oddanych całkowicie Maryi lub będących pod wpływem duchowości Maryjnej - ludzi maryjnych, którzy przypisali swe ewangelizacyjne osiągnięcia nadprzyrodzonej interwencji Niepokalanej Dziewicy (np. św. Dominik Guzman, św. Maksymilian Kolbe). Stąd powiedzenie: "Wszystkie herezje samaś zniszczyła na całym świecie" - które od bł. Jana Dunsa Szkota przejął św. Maksymilian i włączył do programu Rycerstwa Niepokalanej jako inwokację na tzw. Dyplomik Rycerstwa Niepokalanej).
W końcu tytuł "Zwycięska" jest nadawany Maryi ze względu na odniesione militarne zwycięstwa nad wrogami chrześcijaństwa czy Kościoła katolickiego, przypisywane Jej interwencji lub wstawiennictwu.
Kult Najświętszej Maryi Panny Zwycięskiej powstał na Wschodzie na ziemiach Cesarstwa Bizantyjskiego. Wizerunki Madonny, umieszczane na statkach wojennych, wiodły flotę bizantyjską w bój i do zwycięstw.
Najbardziej rozpowszechnionym typem wizerunków Najświętszej Panny na Wschodzie - była tzw. Odigitrja, typ odpowiadający obrazowi Matki Boskiej Częstochowskiej. Madonna – Odigitrja była opiekunką sił zbrojnych cesarstwa bizantyjskiego, Matką Boską Zwycięską tamtych czasów.
Promieniując na zewnątrz, kult Matki Boskiej Zwycięskiej rozszerzył się z czasem na ziemiach ruskich, które uległy wpływom kultury bizantyjskiej. Stąd, w epoce Ludwika Węgierskiego, Jadwigi i Władysława Jagiełły przedostał się do Polski.
Pierwszy kościół pod wezwaniem NMP Zwycięskiej stanął w Polsce za czasów Władysława Jagiełły. Był to, po dzień obecny istniejący, kościół Brygidek w Lublinie, ufundowany w 1426 r. na pamiątkę zwycięstwa pod Grunwaldem - obecnie Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny Zwycięskiej
W formie ostatecznej kult Najświętszej Maryi Panny Zwycięskiej na zachodzie i południu Europy skrystalizował się pod koniec XVI wieku, po pogromie floty tureckiej pod Lepanto i zespolił się ściśle z wizerunkiem NMP Śnieżnej z Bazyliki Matki Bożej Większej w Rzymie.
Wizerunek ten obnoszono bowiem w uroczystej procesji po ulicach stolicy chrześcijaństwa w dniu bitwy pod Lepanto.
W dniu bitwy pod Lepanto, 7 października 1571 roku, w chwili gdy połączona flota hiszpańsko – papieska zaatakowała potężną armadę turecką, wyszła z kościoła na Eskwilinie uroczysta procesja różańcowa, na czele której niesiono wizerunek NMP Śnieżnej. Obraz Matki Boskiej Śnieżnej obnoszono procesjonalnie przy śpiewie Różańca. W ten sposób zwycięstwo pod Lepanto dodało nowe szczegóły do dziejów obrazu Matki Boskiej Śnieżnej. Stał się przez nie obrazem i synonimem Matki Boskiej Różańcowej. Matka Boska Różańcowa, od tego pamiętnego zwycięstwa, będzie uważana jako Matka Boska Zwycięska.
„Matka miłosierna — pisał w encyklice, wydanej bezpośrednio po zwycięstwie, — papież Pius V (...) przyczyniła się u Zbawiciela wieków za tymi, których obciążyły grzechy, a oni nie przestali wołać do Niej, aż wyprosili dnia 7 października 1571 r. wspaniałe owo nad Turczynem zwycięstwo, które nigdy nie powinno być zapomniane."
Zwycięstwo pod Lepanto wywarło olbrzymie wrażenie w całym świecie chrześcijańskim i zadecydowało o upowszechnieniu się kultu NMP Śnieżnej.
W Polsce, wystawionej na ciągły napór ekspansji tureckiej, kult ten przyjął się szybko i szeroko. Obrazy NMP Śnieżnej, obok malowanych na wzór jasnogórskiego, należały od końca XVI w. do najpopularniejszych wizerunków maryjnych w Polsce. Niemal połowa wizerunków Matki Bożej w Polsce, wsławionych cudami i łaskami, to kopie obrazu z kościoła na Eskwilinie w Rzymie. Zachowany w kościele podominikańskim w Poznaniu obraz nadwornego malarza króla Zygmunta III, — wenecjanina Tomasza Dolabelli (zm. w Krakowie w r. 1650), zespala się również z kultem Matki Boskiej Zwycięskiej. Na brzegu morza, na którego falach wre bój armady chrześcijańskiej z flotą turecką, przedstawił malarz błagalną procesję różańcową. Obraz ten powstał około roku 1621, a więc w pięćdziesięcioletnią rocznicę bitwy pod Lepanto, w czasach, w których naród polski doświadczył szczególnej opieki NMP Zwycięskiej.
Źródła:
